Nasze korzenie. Krótka historia Krajowej Sekcji Oświaty i Wychowania NSZZ „Solidarność”
Przedstawiamy poniżej historię naszej struktury branżowej. Przypominamy ludzi, którzy kierowali Sekcją i ich życiorysy, jak wyglądały początki w oświacie, jakie były pierwsze postulaty.
Rok 1980. Pierwsze postulaty i struktury Związku
Tak, jak we wszystkich branżach, tak i w oświacie w 1980 roku tworzono struktury „Solidarności”. Pierwsi byli nauczyciele z Gdańska, wszak tam zrodził się niezależny Związek.
Pierwszą tymczasową przewodniczącą Komitetu Założycielskiego Niezależnego Samorządnego Związku Nauczycieli i Pracowników Oświatowo-Wychowawczych Wybrzeża została Zofia Madej.
Jesienią 1980 roku w całym kraju powstawały rady regionalne oświaty.
Już 12 października 1980 roku odbył się I Krajowy Zjazd Delegatów Kół Oświaty i Wychowania. Stawili się delegaci z 12 ośrodków z całej Polski. Oprócz pracowników oświaty z Wybrzeża byli tam m.in. przedstawiciele z Warszawy, Bytomia, Sandomierza, Krakowa, Lublina, Nowego Sącza i Wrocławia.
To działacze z Gdańska przygotowali najwięcej postulatów. Inni tylko je uzupełnili. W sumie było ich 148!
Nie były one jakoś specjalnie uporządkowane ani nawet systematycznie zredagowane. Sprawy bardzo ważne mieszały się z drobnymi. Wtedy nie było czasu na ich uporządkowanie. Znaczna część z tych żądań dotyczyła spraw warunków pracy, kwestii bytowych i socjalnych. Inne związane były z doskonaleniem zawodowym, organizacji pracy szkół, uspołecznieniu i decentralizacji oświaty. Domagano się też weryfikacji programów szkolnych, a co za tym idzie i podręczników.
Pierwszy postulat brzmiał:
Za najistotniejszą dla poprawienia obecnej, trudnej sytuacji w oświacie i wychowaniu uważamy konieczność podwojenia obecnego 3,3 procenta udziału oświaty w podziale dochodu narodowego.
Można powiedzieć, że jest on dalej jest aktualny. Po 1989 roku „Solidarność” apelowała i dalej apeluje do wszystkich rządów i ministrów edukacji o zwiększenie budżetu Państwa na oświatę. I też żąda przeznaczenia 6 procent PKB na oświatę.
Swoje postulaty w 1980 roku związkowcy bardzo szybko przekazali ówczesnemu kierownictwu ministerstwa oświaty, ale nie spotkały się one ze zrozumieniem, a wręcz odczucie było takie, że zostali zlekceważeni.
Pierwszy strajk oświaty. Eksperci
Wobec fiaska rozmów nauczyciele z Gdańska rozpoczęli 7 listopada 1980 r. strajk okupacyjny w Urzędzie Wojewódzkim, który prowadzili w imieniu całego środowiska w Polsce. Protest trwał 10 dni i zakończył się 17 listopada podpisaniem porozumienia, w którym ministerstwo deklarowało współpracę i konsultacje. To był pierwszy sukces oświatowej „Solidarności”, ale jak się wkrótce okazało władza nie zamierzała respektować nawet tego, co podpisała.
Jesienią 1980 roku powołano też zespół niezależnych ekspertów, którzy mieli pomagać związkowcom w kwestiach programowych. Na jego czele stanął Stefan Starczewski.
Warto tu dodać, że również nad kwestiami oświaty pochyliło się wtedy bardzo opiniotwórcze i ważne środowisko Związku Literatów Polskich (ZLP). Powstał wtedy Zespół ds. Oświaty Narodowej pod kierunkiem Jana Błońskiego, który wypracował tezy dotyczące naprawy polskiej oświaty. Członkowie Zespołu wspomagali związkowców w negocjacjach dotyczących programów nauczania i zestawu lektur szkolnych.
Warto też przytoczyć informacje o tym, ile wówczas pracowników oświaty należało do Solidarności. Do kwietnia 1981 roku wstąpiło ok. 300 tys. członków.
Wtedy na tym I Zjeździe delegaci powołali Krajową Komisję Koordynacyjną Oświaty i Wychowania, którą upoważniono do rozmów z rządem. Przewodniczył jej Roman Lewtak z Gdańska.
W 1981 roku w kwietniu na zjeździe w Katowicach powołano Krajową Radę Sekcji Oświaty i Wychowania. Przewodniczącym został Jerzy Roman z Gdańska. Wcześniej był uczestnikiem strajku nauczycieli w Gdańsku 1980 roku. Jerzy Roman zmarł 13 lutego 2024 roku.
Bardzo wielu działaczy Związku i ekspertów pracowało głównie w 1981 roku w pracach różnych zespołów problemowych. Jednak przedstawiciele ministerstwa w większości pozorowali tylko pracę.
Najważniejsze dokonania miały miejsce w pracach nad Kartą Nauczyciela. Strona związkowa liczyła, że zmiany nastąpią od 1 września 1981 roku, jednak sejm zmian przed wakacjami nie uchwalił. Za to w listopadzie projekt wszedł pod obrady, ale „Solidarność” protestowała, że nie uwzględnia on samorządności oświaty, autonomii nauczania, a ogóle ostateczny projekt nie został poddany społecznej konsultacji (mimo to 20 stycznia 1982 roku sejm uchwalił Kartę Nauczyciela. W ustawie znalazło wiele zapisów, o które „Solidarność” zabiegała w 1981 roku).
Ostatni przed wprowadzeniem stanu wojennego Zjazd oświatowej „S” odbył się 25 listopada w Warszawie.
Solidarność oświatowa w podziemiu w latach 1981-1989
13 grudnia wprowadzono stan wojenny. Wśród internowanych działaczy „Solidarności” znaleźli się nauczyciele i uczniowie. Wiele osób zostało dyscyplinarnie zwolnionych z pracy.
Najważniejszym środowiskiem niezależnej edukacji po wprowadzeniu stanu wojennego w kraju był Zespół Oświaty Niezależnej, założony w Warszawie w marcu 1982 r. przez Krystynę Starczewską, Iwonę Tarnawską i Zofię Zaroń. W skład ZON wchodzili ponadto: Andrzej Arendarski, Magdalena Bedyńska, Teresa Bochwic, Grażyna Cupaila-Tomaszewska, Jan Waszkiewicz, Marek Frąckowiak, Jan Herczyński, Marzena Okońska, Włodzimierz Paszyński, Julian Radziewicz, Anna Radziwiłł, Mirosław Sawicki, Stefan Starczewski, Joanna Szpakowska, Tomasz Trepka i Edward Wieczorek. Szefem zespołu była Krystyna Starczewska, a od 1987 r. Andrzej Janowski.
ZON był powiązany poprzez swoich członków (przede wszystkim Krystynę Starczewską) ze środowiskiem Komitetu Oporu Społecznego wydającym pismo „K O S”. Pismo to także poświęcało wiele miejsca sprawom oświaty. Poligrafia i kolportaż były dla tych środowisk wspólne. Wraz z „K O S -em ” wydawnictwa oświatowe docierały do 20 ośrodków w kraju.
Pod patronatem ZON ukazywały się podziemne pisma: „Tu teraz”, „Edukacja i Dialog”, „Wielka Gra”, „Okienko”, „Oświata Niezależna” oraz „Zeszyty Edukacji Narodowej”. ZON miał własną bazę poligraficzną (kierował nią Tomasz Trepka), prowadził szkolenia w tym zakresie, w zw. z czym korzystał m.in. ze środków powołanego 1982/1983 Funduszu Oświaty Niezależnej. Jesienią 1983 ZON wszedł w skład Konsorcjum Oświata-Kultura-Nauka. 1986 r. uruchomił Bibliotekę Oświaty Niezależnej umożliwiającą kaucyjne wypożyczanie podziemnych wydawnictw, głównie książek.
Bardzo ważną inicjatywą był wydawany i kolportowany w całym kraju „Glosariusz” (materiały pomocnicze do nauczania języka polskiego w szkole średniej). Tę inicjatywę promowała Dolnośląska Rada Edukacji Narodowej.
W latach 1985-1989 opracowano i wydawano nielegalnie ponad sto artykułów około pięćdziesięciorga autorów w pięciu tomach. Teksty dotyczyły wszystkich epok literackich. Zapełniały białe plamy w polskiej literaturze. Autorzy pisali je pod pseudonimami.
W wolnej Polsce wydawnictwo Ossolineum doceniło ich wysiłek, wydając ten materiał w dwóch tomach: „Glosariusz od starożytności do pozytywizmu” i „Glosariusz od Młodej Polski do współczesności”. Ministerstwo Edukacji zaleciło te książki jako zestaw pomocniczy do nauczania języka polskiego.
Bardzo cenną inicjatywą była Biblioteczka Ucznia wydana dzięki Radzie Oświaty Niezależnej przy RKS NSZZ „Solidarność” Regionu Dolny Śląsk, gdzie łączny nakład wyniósł 23 000 broszur.
W wielu miastach w Polsce wydawano podziemne pisma oświatowe, np. w Gdańsku „Wiatr od morza”, a w Warszawie „Tu i teraz”, we Wrocławiu „Wolny Głos Nauczycielski – Solidarność Nauczycielska”.
Oświata w wolnej Polsce
25 listopada 1989 roku przewodniczącym Krajowej Sekcji Oświaty i Wychowania NSZZ „Solidarność” został wybrany Bolesław Jurkiewicz.
W roku 1980 był on jednym z organizatorów „S”. W listopadzie 1980 roku uczestniczył w strajku nauczycieli w Gdańsku. Był członkiem Regionalnej (Dolny Śląsk) i Krajowej Sekcji OiW.
Po aresztowaniu (od listopada 1982 r. do kwietnia 1983 r.) został dyscyplinarnie przeniesiony do Szkoły Podstawowej w Szewcach pod Wrocławiem. W okresie 1983-1989 współpracował ze strukturami podziemnymi „S”. Był współzałożycielem „Wolnego Głosu Nauczycielskiego”, jego redaktorem i drukarzem.
Zginął tragicznie w wypadku samochodowym w drodze do Warszawy 28 czerwca 1990 roku. Po śmierci Jurkiewicza pracami Sekcji przez pięć miesięcy kierowali Albin Zieliński i Krzysztof Koszlaga.
30 listopada 1990 roku na zjeździe wyborczym w Krakowie nowym przewodniczącym został Stefan Kubowicz. Przewodził Sekcji przez dwie dekady do 2020 roku. Sprawnie i niezwykle intensywnie kierował Krajową Sekcją.
Po jego odejściu z funkcji, z przyczyn zdrowotnych, delegaci KSOiW postanowili w szczególny sposób podziękować Kubowiczowi. obdarowując go funkcją Honorowego Przewodniczącego. Stefan Kubowicz zmarł 26 września 2019 roku.
Stefan Kubowicz w NSZZ „S” był od 1980 r. Tworzył ją w X LO w Krakowie, gdzie był przewodniczącym koła. W 1980 r. przewodniczył KM NSZZ „S” Pracowników Oświaty i Wychowania Kraków – Śródmieście. Po wprowadzeniu stanu wojennego wiózł żywność dla strajkujących hutników, za co został zatrzymany; w X LO działał w ramach tzw. latającego uniwersytetu oraz wspólnoty „Wiara – Wiedza”; działał w tajnych strukturach związkowych w szkole (zbieranie składek, organizowanie samokształcenia); zaangażowany w kolportaż prasy podziemnej, m.in. pisma wydawanego przez Sekcję Oświaty i Wychowania „S” w Gdańsku „Wiatr od morza”; z racji swej działalności został m.in. wyrzucony w 1982 r. z mieszkania służbowego, a w jego mieszkaniu przeprowadzano rewizje. W 1989 r. podjął działania zmierzające do odbudowy struktur „S” w KMPO Kraków-Śródmieście, zgłaszając w kuratorium reaktywację związku.
Stefan Kubowicz był też członkiem Komisji Krajowej, członkiem Prezydium KK oraz skarbnikiem całego Związku.
W XXI wieku dalsze karty historii oświatowej Solidarności zapisywali:
-od maja 2010 do 2023 roku przewodniczący Ryszard Proksa,
-od maja 2023 roku przewodniczący Waldemar Jakubowski.
Opracował Janusz Wolniak